اى ، جار اجيره و احميه من جار ( 1 ) السّوء ، يعنى : من الشّرّ الوارد من جهته ، و * ( مِنْ ) * دوم صله است مؤكّد نفى . * ( يُضاعَفُ لَهُمُ الْعَذابُ ) * مضاعف بكنند ( 2 ) ايشان را عذاب . در او دو قول گفتند ، يكى : به حسب تضاعيف گناه ، چنان كه ايشان گناه مضاعف مىكنند ، ايشان را عذاب مضاعف مىكنند ، و قولى دگر آن كه : هر گه كه ضعفى برود ضعفى دگر به دنبال او بود ( 3 ) ، و مراد به ضعف بر اين قول مقدار باشد ، و قوله : * ( ما كانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ ) * ، يعنى بر ايشان گران مىآيد شنيدن و ديدن حق ، چنان كه يكى از ما گويد : فلان [ لا ] ( 4 ) يستطيع ان ينظر الىّ ، يعنى يشقّ عليه ، فلان در من نمىتواند نگريدن ، يعنى گران و دشخوار مىآيد بر او ، [ و ] ( 5 ) مراد به نفى استطاعت ، [ نه ] ( 6 ) نفى قدرت است ، چه اگر چنين بودى و ايشان را قدرت نبودى تكليفشان نكو نبودى . و فرّاء گفت ، معنى آن است كه : * ( يُضاعَفُ لَهُمُ الْعَذابُ ) * بما كانوا يستطيعون السّمع فما ( 7 ) سمعوا و ما كانوا ابصروا ، عذاب بر ايشان مضاعف كنند به آنچه توانستند كه بشنوند و ببينند ، نشنيدند و نديدند . و « با » بيفگنند ( 8 ) چنان كه بيفگندند في قولهم : جزيته بما عمل و ما عمل ( 9 ) ، و قال تعالى : لَنَجْزِيَنَّهُمْ أَحْسَنَ الَّذِي كانُوا يَعْمَلُونَ ( 10 ) ، و قال : . . . وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلُونَ ( 11 ) ، و آيت در معنى جارى مجراى آن بود كه گفت : . . . وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْذِبُونَ ( 12 ) ، و « ما » ، در اين وجه ( 13 ) موصوله باشد و در وجه اوّل نافيه . و سمع ، ادراك صوت باشد به آنچه حىّ به آن سميع بود ، و ابصار ، ادراك مرئى باشد به آنچه حىّ به آن مبصر بود . أُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ ، گفت : اينان آناناند كه ( 14 ) خويشتن زيان كرده‌اند ، يعنى چيزى كرده‌اند كه مستحق عقاب شده‌اند و هلاك به خويشتن

--> ( 1 ) . اساس : جاره ، به قياس با نسخهء آو ، تصحيح شد . ( 2 ) . اساس : بكند ، به قياس با نسخهء آو و ديگر نسخه بدلها ، تصحيح شد . ( 3 ) . آو ، آج ، بم ، مج ، لب ، آز : آن برود . ( 6 - 5 - 4 ) . اساس : ندارد ، به قياس با نسخهء آو ، افزده شد . ( 7 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل و مج : فيما . ( 8 ) . اساس : بيفگندند ، به قياس با نسخهء آو ، تصحيح شد . ( 9 ) . كذا : در اساس و ديگر نسخه بدلها ، چاپ شعرانى : ما عمل اى بما عمل . ( 10 ) . سورهء عنكبوت ( 29 ) آيهء 7 . ( 11 ) . سورهء نحل ( 16 ) آيهء 97 . ( 12 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 10 . ( 13 ) . آج ، بم ، لب ، آز : صورت . ( 14 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل و مج به .